اختراع یکی از مهمترین داراییهای فکری هر فرد یا کسبوکار است. بسیاری از نوآوریها و ایدههای فنی ارزشمند، زمانی میتوانند به یک مزیت اقتصادی واقعی تبدیل شوند که تحت حمایت قانونی قرار گیرند. به همین دلیل، نظام حقوقی ایران برای اختراعات ثبتشده حمایتهای گستردهای در نظر گرفته است.
اگر شما یک مخترع، کارآفرین، شرکت دانشبنیان یا سرمایهگذار هستید، آشنایی با حقوق ناشی از ثبت اختراع به شما کمک میکند از دستاوردهای خود محافظت کرده و از سوءاستفاده دیگران جلوگیری نمایید.
در این مقاله، به زبان ساده بررسی میکنیم که اختراع چیست، چه شرایطی برای حمایت قانونی دارد و پس از ثبت، چه حقوقی برای مخترع یا مالک اختراع ایجاد میشود.
اختراع چیست؟
بر اساس قوانین ایران، اختراع نتیجه فکر و خلاقیت یک یا چند نفر است که راهحلی عملی و جدید برای حل یک مشکل فنی در یک حوزه صنعتی ارائه میدهد.
اختراع ممکن است به دو شکل ظاهر شود:
فراورده (محصول)؛ مانند طراحی یک دستگاه پزشکی جدید یا یک قطعه صنعتی نوآورانه.
فرایند (روش)؛ مانند ابداع یک روش جدید برای تولید یک محصول یا انجام یک عملیات صنعتی.
نکته مهم این است که صرف داشتن یک ایده، به معنای اختراع نیست. ایده زمانی میتواند از حمایت قانونی برخوردار شود که شرایط مقرر در قانون را داشته باشد و به ثبت برسد.
شرایط لازم برای حمایت قانونی از اختراع
برای اینکه یک اختراع در ایران قابل ثبت و حمایت باشد، باید سه شرط اصلی را دارا باشد.
۱. جدید بودن اختراع
اختراع باید در سطح جهان جدید باشد. به بیان دیگر، پیش از تاریخ تسلیم اظهارنامه نباید برای عموم افشا شده باشد.
افشا ممکن است از طریق موارد زیر صورت گیرد:
- انتشار مقاله یا کتاب
- ارائه در همایشها و نمایشگاهها
- انتشار در وبسایت یا شبکههای اجتماعی
- فروش یا عرضه محصول به بازار
- استفاده عملی از اختراع
بنابراین، در بسیاری از موارد توصیه میشود پیش از انتشار اطلاعات فنی اختراع، نسبت به ثبت آن اقدام شود. برای مثال، اگر شخصی یک دستگاه جدید طراحی کند و پیش از ثبت اختراع، مشخصات کامل آن را در اینترنت منتشر نماید، ممکن است شرط جدید بودن از بین برود و امکان ثبت اختراع وجود نداشته باشد.
۲. ابتکاری بودن
صرف جدید بودن کافی نیست. اختراع باید دارای گام ابتکاری نیز باشد. منظور از ابتکاری بودن این است که اختراع برای یک فرد دارای مهارت معمولی در آن حوزه فنی، بدیهی و آشکار نباشد. به عبارت دیگر، اختراع باید نسبت به دانش موجود، یک پیشرفت واقعی محسوب شود. اگر نوآوری ادعاشده صرفاً یک تغییر جزئی یا قابل پیشبینی باشد، احتمالاً شرط ابتکاری بودن احراز نخواهد شد.
۳. داشتن کاربرد صنعتی
اختراع باید قابلیت ساخت یا استفاده در یک حوزه صنعتی را داشته باشد. مفهوم صنعت در حقوق اختراع بسیار گسترده است و حوزههایی مانند صنایع تولیدی، کشاورزی، شیلات، صنایع دستی و فناوری را نیز در بر میگیرد.
بنابراین اختراعی که صرفاً جنبه نظری داشته و امکان استفاده عملی نداشته باشد، معمولاً قابل حمایت نیست.
ثبت اختراع؛ شرط برخورداری از حمایت قانونی
حتی اگر اختراع هر سه شرط فوق را داشته باشد، تا زمانی که مطابق مقررات به ثبت نرسد، از حقوق انحصاری ناشی از گواهینامه اختراع بهرهمند نخواهد شد.
در ایران، پس از ثبت اختراع، مالک گواهینامه از تاریخ تسلیم اظهارنامه به مدت ۲۰ سال از حمایت قانونی برخوردار میشود؛ مشروط بر اینکه هزینههای قانونی مربوطه را در مهلتهای مقرر پرداخت نماید.
حقوق ناشی از ثبت اختراع
حقوق ناشی از اختراع را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
- حقوق مادی
- حقوق معنوی
حقوق مادی مخترع
حقوق مادی همان حقوق اقتصادی و تجاری ناشی از اختراع هستند؛ یعنی حقوقی که امکان کسب درآمد از اختراع را فراهم میکنند. دامنه این حقوق به نوع اختراع بستگی دارد.
الف) اختراع به شکل فراورده (محصول)
اگر اختراع مربوط به یک محصول باشد، مالک اختراع حق انحصاری انجام اقدامات زیر را خواهد داشت:
- ساخت محصول
- واردات محصول
- عرضه محصول برای فروش
- فروش محصول
- استفاده از محصول
- نگهداری یا ذخیره محصول به منظور فروش، عرضه یا استفاده
برای مثال فرض کنید شخصی یک دستگاه تصفیه آب جدید را ثبت کرده است. هیچ شخص دیگری بدون اجازه او حق تولید، واردات یا فروش آن دستگاه را نخواهد داشت.
ب) اختراع به شکل فرایند (روش)
اگر موضوع اختراع یک فرایند یا روش باشد، مالک اختراع دارای حقوق زیر خواهد بود:
- استفاده انحصاری از آن فرایند
- بهرهبرداری از محصولات مستقیمی که از طریق آن فرایند تولید میشوند
برای مثال، اگر یک شرکت روش جدیدی برای تولید یک ماده شیمیایی ثبت کرده باشد، دیگران حق استفاده از آن روش یا بهرهبرداری تجاری از محصول حاصل از آن را بدون مجوز نخواهند داشت.
حقوق معنوی مخترع
حقوق معنوی برخلاف حقوق مادی، جنبه مالی ندارند و به شخصیت و جایگاه علمی مخترع مربوط میشوند.
۱. حق انتساب اختراع به مخترع
مهمترین حق معنوی مخترع این است که نام او به عنوان مخترع در گواهینامه اختراع ذکر شود.
این حق حتی در صورتی که حقوق مادی اختراع به شخص یا شرکت دیگری منتقل شده باشد نیز باقی میماند.
البته مخترع میتواند به صورت کتبی از مرجع ثبت درخواست کند که نام وی در گواهینامه درج نشود.
۲. حق برخورداری از تقدیرها و جوایز علمی
پاداشها، تقدیرنامهها، جوایز علمی و امتیازاتی که به اعتبار دستاورد علمی اختراع اعطا میشوند، متعلق به مخترع هستند؛ حتی اگر حقوق مادی اختراع به شخص دیگری تعلق داشته باشد.
تفاوت حقوق مادی و معنوی مخترع
۱. قابلیت انتقال
حقوق مادی قابل انتقال هستند. مالک اختراع میتواند تمامی حقوق خود یا بخشی از حقوق خود را به دیگری واگذار کند یا به اشخاص دیگر اجازه بهرهبرداری (لیسانس) بدهد. اما حقوق معنوی اصولاً غیرقابل انتقال هستند.
۲. ارزش اقتصادی
حقوق مادی دارای ارزش مالی هستند و میتوان آنها را قیمتگذاری کرد. برای مثال، مخترع میتواند حق بهرهبرداری از اختراع خود را در قبال دریافت حق امتیاز(رویالتی) به یک شرکت واگذار کند. در مقابل، حقوق معنوی ماهیت مالی ندارند و قابل قیمتگذاری نیستند.
۳. مدت اعتبار
حقوق مادی محدود به زمان هستند. پس از پایان مدت حمایت قانونی (۲۰ سال)، اختراع وارد قلمرو عمومی میشود و همه افراد میتوانند آزادانه از آن استفاده کنند. اما حقوق معنوی دائمی هستند و حتی پس از پایان دوره حمایت، همچنان اختراع به نام مخترع شناخته میشود.
زوال حق اختراع
حقوق انحصاری ناشی از ثبت اختراع ممکن است در موارد زیر از بین برود:
۱. پایان مدت اعتبار گواهینامه
پس از سپری شدن ۲۰ سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه، حمایت قانونی خاتمه مییابد.
۲. اعراض از حق اختراع
مالک میتواند به صورت ارادی از حقوق خود صرفنظر کند.
۳. عدم پرداخت هزینههای سالانه
ثبت اختراع مستلزم پرداخت هزینههای دورهای است. عدم پرداخت این هزینهها میتواند موجب از بین رفتن حمایت قانونی شود.
۴. ابطال گواهینامه توسط دادگاه
در برخی موارد، دادگاه ممکن است تمام یا بخشی از گواهینامه اختراع را باطل کند؛ برای مثال اگر مشخص شود شرایط قانونی ثبت از ابتدا وجود نداشته است.
پس از زوال حق اختراع، اختراع وارد قلمرو عمومی میشود و اشخاص میتوانند مطابق قانون از آن استفاده کنند. با این حال، حقوق معنوی مخترع همچنان باقی خواهد ماند.
ضمانت اجرای نقض حق اختراع
یکی از مهمترین مزایای ثبت اختراع، امکان برخورد قانونی با اشخاصی است که بدون مجوز از اختراع بهرهبرداری میکنند.
به طور کلی، هرگونه استفاده از اختراع ثبتشده توسط اشخاص ثالث، نیازمند موافقت مالک اختراع یا نماینده قانونی اوست.
اگر شخصی بدون مجوز محصول ثبتشده را تولید کند، آن را وارد کشور نماید، به فروش برساند، یا از فرایند ثبتشده استفاده کند، مالک اختراع میتواند علیه وی در مراجع قضایی طرح دعوا نماید.
در صورت نقض حق اختراع، مالک میتواند علاوه بر توقف اقدامات ناقض، جبران خسارتهای وارده را نیز مطالبه کند.
در عمل، زمانی که شخصی بدون اجازه مالک اقدام به تولید یا فروش محصول اختراعی میکند، اصل ورود ضرر معمولاً قابل استنباط است؛ زیرا حق انحصاری مالک مورد تجاوز قرار گرفته و فرصتهای اقتصادی وی کاهش یافته است.
مواردی که نقض حق اختراع محسوب نمیشوند
قانون در برخی موارد، استفاده از اختراع را مجاز دانسته و آن را نقض حق اختراع تلقی نمیکند. مهمترین این استثناها عبارتاند از:
- فروش مجدد اختراع:
اگر محصولی توسط مالک اختراع یا با رضایت او وارد بازار شده باشد، خریداران بعدی میتوانند آن را مجدداً بفروشند.
- واردات کالاهای عرضهشده با رضایت مالک:
در برخی شرایط، واردات کالاهایی که با رضایت مالک اختراع در بازار عرضه شدهاند، نقض حق اختراع محسوب نمیشود.
- استفاده تحقیقاتی و آموزشی:
استفاده از اختراع برای اهداف علمی، پژوهشی، آزمایشی و آموزشی در محدوده مقرر قانونی مجاز است.
- استفاده شخصی و غیرتجاری:
استفاده شخصی از اختراع، مادامی که جنبه تجاری نداشته باشد، در موارد مقرر قانونی میتواند خارج از قلمرو نقض قرار گیرد.
- حقوق استفادهکننده قبلی:
چنانچه شخصی پیش از ثبت اختراع، به طور مشروع و بدون سوءنیت از آن استفاده میکرده یا مقدمات جدی استفاده از آن را فراهم کرده باشد، ممکن است تحت شرایط قانونی از حق ادامه استفاده برخوردار شود.
- استثناهای مربوط به داروها:
قانون در حوزه دارویی نیز استثناهایی را پیشبینی کرده است؛ از جمله برخی اقدامات مقدماتی برای اخذ مجوزهای لازم جهت بهرهبرداری تجاری پس از پایان دوره حمایت اختراع و نیز ساخت برخی داروهای ترکیبی نسخهای در شرایط مقرر.
جمعبندی
.با توجه به نقش روزافزون داراییهای فکری در موفقیت کسبوکارها و رقابت در بازارهای داخلی و بینالمللی، ثبت اختراع یکی از مهمترین ابزارهای قانونی برای حفاظت از نوآوریها و دستاوردهای فنی محسوب میشود. با این حال، ارزش واقعی یک اختراع صرفاً در ثبت آن خلاصه نمیشود، بلکه بهرهبرداری صحیح از حقوق ناشی از آن، از جمله تجاریسازی اختراع، انعقاد قراردادهای انتقال یا اعطای مجوز بهرهبرداری (لیسانس) و مقابله با نقض حقوق مالکیت فکری، از اهمیت ویژهای برخوردار است. از اینرو، مخترعان، شرکتهای دانشبنیان، استارتاپها و سرمایهگذاران باید با قوانین و سازوکارهای حقوقی مرتبط با اختراعات در ایران آشنایی کافی داشته باشند تا بتوانند از داراییهای فکری خود بهطور مؤثر محافظت کرده و حداکثر ارزش اقتصادی را از آنها به دست آورند.
ارسال یک دیدگاه