یک شرکت سهامی بر اساس قانون، دارای سه رکن اصلی است که هر کدام نقش مشخصی در حیات و اداره شرکت دارند؛ رکن تصمیمگیرنده (مجامع عمومی)، رکن ادارهکننده (هیأتمدیره) و رکن ناظر (بازرسان).
در این میان، هیأت مدیره نقش اجرایی و مدیریتی شرکت را بر عهده دارد. بسیاری از اختلافات حقوقی شرکتها، ناشی از ناآگاهی از حدود اختیارات، مسئولیتها و الزامات قانونی مدیران است. در این مقاله، به زبان ساده و کاربردی، مهمترین نکات مربوط به هیأت مدیره در شرکتهای سهامی را بررسی خواهیم کرد.
هيأت مديره چه کسانی هستند؟
هیأتمدیره گروهی از سهامداران شرکت هستند که برای مدت معین انتخاب میشوند و مسئولیت اداره امور شرکت را بر عهده دارند. به بیان ساده، اگر مجمع عمومی رکن تصمیم گیرنده در شرکت باشد، هیأتمدیره مجری و ادارهکننده آن تصمیمهاست.
تعداد اعضاى هيأت مديره در شرکت سهامی
مطابق مقررات قانون تجارت، حداقل تعداد مديران در شركت سهامى عام، ۵ شخص و در شرکتهای سهامی خاص، ۳ شخص است.
مدیر شرکت سهامی میتواند یک شخص حقیقی یا حقوقی باشد.
اگر یک شخص حقوقى به عنوان عضو هيأت مديره شركت سهامى انتخاب شود، بايد يک نفر را به عنوان نماينده خود جهت انجام وظايف مديريت معرفى كند.
اعضاى هيات مديره در شرکتهای سهامی لزوما باید از بين سهام داران انتخاب شوند؛ البته در مورد اشخاص حقوقی مدیر، لازم نیست که نمایندهشان نیز سهامدار شرکت باشد، بلکه خود آنان باید واجد چنین شرطی باشند تا بتوانند در هیات مدیره عضویت پیدا کنند.
نحوه انتخاب و عزل اعضاى هيأت مديره
اعضاى اوّلين دوره هيأت مديره، در شركت سهامى عام توسط مجمع عمومى مؤسّس و در شركت سهامى خاص توسط صورت جلسهاى كه به امضاى همه سهام داران رسيده باشد انتخاب مى شوند. اما اعضاى دورههاى بعدى هيأت مديره، هم در شرکت سهامی عام و هم در شرکت سهامی خاص توسط مجمع عمومى عادى انتخاب مىشوند.
حد نصاب لازم برای انتخاب مدیران، اكثريت نسبى آراى حاضرين در مجمع است؛ بدین معنا که هرکس بیشترین رای را بیاورد به سمت مدیریت انتخاب میشود. اگر شخصی كه عضويت او در هيأت مديره به موجب مقررات قانونی ممنوع بوده، به سمت مدیریت انتخاب شود يا بعد از اینکه به عضويت در هيأت مديره درآمد، مشمول منع قانونى شود، دادگاه می تواند به تقاضاى هر ذى نفع حكم عزل او را صادر كند.
مدیران قبل از اتمام دوره مديريتشان میتوانند عزل شوند. مجمع عمومی همان طور كه مديران را انتخاب مى كند، مى تواند پیش از موعد همه یا برخی از آنان را عزل كند. برای عزل مدیران، این تصمیم باید به تصویب اكثريت مطلق (نصف + ١) حاضرين در جلسه مجمع برسد.
مدت مديريت مديران
مدت مديريت اعضاى هيأت مديره در اساسنامه معين مى شود و اين مدت نمى تواند بيش از دو سال باشد. انتخاب مجدّد اشخاص به مديريت براى دورههای متوالى امکانپذیر است.
در مورد مدیریت مدیرعامل، این محدودیت دو ساله وجود ندارد؛ اما اگر مدير عامل عضو هيأت مديره همان شركت نیز باشد دوره مديريت عامل او از مدت عضويت او در هيأت مديره بيشتر نخواهد بود.
در صورتی که مدت مدیریت مدیران تمام شود، تازمان انتخاب مديران جديد مديران سابق كماكان مسئول اداره شركت خواهند بود.
رئیس و نایب رئیس هيأت مديره
هيأت مديره در اولین جلسه خود از بین اعضای هيأت مديره، یک رئیس و یک نایب رئیس انتخاب میکند.
رئیس و نايب هيأت مديره الزاما باید شخص حقيقى باشند؛ بنابراین رئیس و نايب رئیس نمى توانند از بين اعضاى حقوقى هيأت مديره انتخاب شوند. البته شخص حقيقى كه از طرف شخص حقوقى عضو هيات مديره، به عنوان نماينده معرفى شده است، مى تواند به عنوان رئيس يا نايب رئيس تعيين شود.
هيأت مديره در هر موقع مى تواند رئيس و نايب رئيس هيأت مديره را از عزل كند.
در شرکتهای سهامی، علاوه بر هيأت مديره، مجمع عمومى عادى نيز مى تواند رئيس و نايب رئيس هيأت مديره را انتخاب كند. در اين صورت عزل رئيس ونايب رئيسى كه مجمع انتخاب كرده، با خود آن مجمع است و هيأت مديره نمى تواند این اشخاص را عزل نماید؛ مگر اینکه مجمع به هيات مديره اين حق را داده باشد.
مدت رياست رئيس و نايب رئيس حداکثر تا پایان مدت عضويت آنها در هيأت مديره است.
وظايف رئيس هيأت مديره
۱. دعوت از جلسات هيأت مديره
۲. اداره جلسات هيأت مديره
۳. دعوت از مجامع عمومى در مواردى كه هيأت مديره مكلف به دعوت آن ها است
۴. رياست و اداره مجامع عمومى.
اگر رئیس هیات مدیره موقتاَ نتواند وظایف خود را انجام دهد، نايب رئيس وظایف او را انجام میدهد. اما اگر رئیس به دلیل مواردی از جمله فوت به طور دائم نتواند وظایف خود را انجام دهد، رئیس جدید انتخاب میشود.
مهم ترین وظایف هیات مدیره
۱. دعوت از مجمع عمومى ظرف مهلت مقرر در اساسنامه
۲. ارائه گزارشهای مالی شرکت هر ۶ ماه یکبار به بازرسان شرکت
۳. كسر و ذخيره يک بيستم از سود خالص شركت به عنوان اندوخته قانونى در هر سال (تا جاییکه اين اندوخته به یک دهم سرمايه شركت برسد)
۴. ارائه گزارش به مجمع عمومى فوق العاده راجع به پیشنهاد افزايش سرماية شركت
۵. نحوهى تعيين و تقسيم سود حداكثر تا ٨ ماه پس از تصميم مجمع عمومى راجع به تقسيم سود مشروط بر آن كه مجمع عمومى عادى در خصوص نحوه تقسيم سود اتخاذ تصميم نكرده باشد.
۶. تهيهى صورت هاى مالى جهت ارائه به بازرسان براى ارائه به مجمع عمومى ساليانه
۷. سپردن سهام وثيقه به صندوق شركت
٨. تنظيم گزارش سلب حق تقدم سهامداران در خريد سهام جديد شركت
۹. انتخاب مدير عامل و تعيين حدود اختيارات و حق الزحمه او
۱۰. اصلاح اساسنامه پس از عملى ساختن افزايش سرمايه و اطلاع به مرجع ثبت شركتها
١١. رسيدگى به تعهدات پذيره نويسان در زمان افزايش سرمايه
۱۲. ارائه پیشنهاد به مجمع عمومى عادى براى كاهش سرمايه
چه کسانی نمیتوانند عضو هیأت مدیره شوند؟
اشخاص زير نمى توانند در هيأت مديره شرکت سهامی عضو شوند:
۱. محجورين (افراد فاقد اهلیت قانونی)
۲. ورشکستگان تا زمان اعاده اعتبار
۳. محکومان قطعی برخی جرایم از جمله:
- سرقت
- خيانت در امانت
- کلاهبردارى
- جرائم در حكم خيانت در امانت يا كلاهبردارى
- اختلاس
- تدليس
- تصرف غيرقانونى در اموال عمومى
۴. عضویت رئیسجمهور، معاونان رئیسجمهور، وزیران و کارمندان دولت در هیأت مدیره یا مدیریت عامل شرکت های خصوصی (به جز شركت هاى تعاونى ادارات و مؤسّسات) ممنوع است.
اگر شخصى كه انتخاب او به عنوان عضو هيأت مديره به واسطه يكى از دلايل فوق ممنوع بوده است، به اين سمت انتخاب شود يا اینکه در انتخاب او تشريفات و شرايط قانونی رعايت نشده باشد:
تصميمات و اقدامات اين عضو هيأت مديره يا مدير عامل در مقابل اشخاص ثالث معتبر است و مسئوليت هاى سمت مديريت شامل حال او مى شود. به این معناکه اشخاص ثالث مى توانند بطلان مديريت آن شخص را ناديده بگيرند و اگر با او وارد معامله اى شده باشند، براى اجراى تعهدات آن قرارداد به شركت مراجعه كنند.
اگر شخصى كه انتخاب او به عنوان عضو هيات مديره ممنوع بوده است، به اين سمت انتخاب شود، يا پس از اینکه به عضويت هيأت مديره يا مديريت عامل انتخاب شد، مشمول منع قانونى شود، هر ذى نفع مى تواند عزل او را از دادگاه بخواهد.
امکان عضویت همزمان در چند شرکت
در این خصوص بایستی به نکات زیر توجه شود:
- اعضاى هيأت مديرة شركت سهامى از جمله رئيس و نايب رئيس مى توانند عضو هيأت مديره، حتى رئيس يا نايب رئيس يا مدير عامل شركت ديگر باشند.
- مدير عامل شركت سهامى مى تواند عضو هيأت مديره، حتى رئيس يا نايب رئيس شركت ديگر باشد اما نمى تواند مدير عامل شركت ديگر باشد.
- مدير عامل شركت سهامى مى تواند عضو هيات مديره همان شركت باشد؛ اما اگر قرار باشد رئيس هيأت مديره همان شركت باشد اين امر نياز به تصويب حداقل سه چهارم آراى حاضر در مجمع عمومى عادى دارد.
- هيج فردى نمى تواند هم زمان در بيش ازيك شركت كه تمام يا بخشى از سرمايه آن متعلق به دولت يا نهادها يا مؤسسات عمومى غير دولتى است، به سمت مديرعامل يا عضو هيأت مديره انتخاب شود.
حدود اختيارات مديران شركت سهامى
یکی از مهمترین موضوعات عملی برای صاحبان کسبوکار، حدود اختیارات مدیران در معاملات است. معاملاتی که از سوی اعضای هیات مدیره شرکت سهامی انجام میشود از ۲ حالت خارج نیست:
۱. اگر معاملات صورت گرفته از سوى اعضای هیأت مدیره در راستاى موضوع فعاليتهاى شركت باشد: در اینصورت، اعضای هیأت مدیره داراى كليه اختيارات لازم براى ادارة امور شركت بوده و نمیتوان
از طریق اساسنامه یا تصمیم مجمع عمومی اختيارات آنها را محدود نمود.
براى مثال، اكر موضوع عمليات يك شركت سهامى، واردات تجهیزات پزشکی باشد و مديران آن شركت، فقط حق انعقاد معاملاتى تا سقف ۵ میلیارد تومان را داشته باشند، ولى اقدام به انعقاد معامله اى به ارزش ۸ میلیارد تومان براى خريد تجهیزات پزشکی بنمايند، گرچه اين تعهّد بيش از اختيارات مديران بوده است؛ اما اشخاصى كه با شركت وارد معامله شدهاند، همچنان حق رجوع به شركت بابت اجراى تعهد ۸ میلیاردی را دارند و شركت نمى تواند در برابر آنها به محدود شدن اختيار مديران خود استناد كند.
اگر اعضاى هيأت مديره بيش از سقف اختياراتشان تعهّداتى كرده باشند و طلبكاران بابت آن تعهدات به شركت مراجعه و طلب خود را از شركت وصول نمايند، شركت نيز مى تواند به مديران امضاكننده آن قراردادها براى جبران خسارات وارده رجوع كند.
۲. اگر معاملات صورت گرفته از سوى اعضای هیأت مدیره خارج از موضوع فعاليتهاى شركت باشد: اگر اعضاى هيأت مديره اقدام به انعقاد قراردادى نمايند كه در راستاى فعاليت هاى شركت نباشد، براى مثال، در شركتى كه موضوع ان واردات و توزيع تجهیزات پزشکی است، اقدام به انعقاد قرار دادى به نام شركت، دربارة فروش برنج بنمايند، در اين صورت اشخاص معامله كننده با شركت، حق رجوع به شركت را ندارند وبايد به خود مديران امضاكننده رجوع كنند؛ زيرا معامله مزبور، كاملاً از موضوع شركت خارج بوده است.
جمعبندی
هیأت مدیره قلب اجرایی شرکت سهامی محسوب میشود و اختیارات گستردهای دارد، اما این اختیارات با مسئولیتهای جدی همراه است. بسیاری از دعاوی حقوقی شرکتها ناشی از عدم آگاهی از حدود اختیارات، بیتوجهی به الزامات قانونی، تنظیم نادرست اساسنامه یا عدم نظارت مؤثر سهامداران است. به همین دلیل آگاهی از چارچوب قانونی هیأت مدیره، هم از بروز اختلاف جلوگیری میکند و هم در صورت بروز مشکل، مسیر تصمیمگیری صحیح را روشن میسازد. استفاده از مشاوره حقوقی تخصصی در این زمینه میتواند از ریسکهای احتمالی آتی جلوگیری نماید.
ارسال یک دیدگاه